In de afgelopen jaren heb ik tientallen cliënten, samen met de naasten, mogen bijstaan tijdens de laatste weken, dagen en uren van hun leven. Een enkele keer mocht ik zelfs getuige zijn van de laatste zucht. Zoals ieder mens uniek is, is ook ieder sterfbed uniek en heel persoonlijk. Dat vraagt in elk moment om af te stemmen op de mens die aan het laatste stukje bezig is, maar ook op de naasten die erbij betrokken zijn, er volledig willen zijn voor hun geliefde, maar ook zoeken naar een manier waarop ze met hun eigen emoties om kunnen gaan. Het vinden van een balans waarin iedereen zich gezien en gehoord voelt kan daarin een uitdaging zijn en hoewel het misschien in de context van een sterfbed vreemd klinkt, kan ik er echt van genieten als dat toch lukt!
Qua energie vergelijk ik het overlijdensproces vaak met een bevalling. Persoonlijk ben ik ervan overtuigd dat het leven na de fysieke dood niet ophoudt, maar dat de energie van de persoon die zijn leven op aarde achter zich laat teruggaat naar de plek waar hij ooit vandaan is gekomen (noem het Thuis) en daar als het ware opnieuw geboren wordt. En net zoals een bevalling concentratie vraagt van de moeder die het harde werk moet doen, vraagt het stervensproces ook op een bepaalde manier concentratie en energie van de persoon die gaat overlijden. Het kan emotioneel behoorlijk wat vragen van de personen die dit proces begeleiden en ernaast staan. Zeker als je dit nog nooit eerder hebt meegemaakt kan dit onzekerheid en angst oproepen, los nog van het verdriet dat je kunt voelen om het onvermijdelijke afscheid en gemis dat gaat komen. Zoals ik al eerder aanhaalde, is ieder overlijdensproces uniek en persoonlijk. Er zijn er geen twee hetzelfde. Toch zijn er overeenkomsten en zogenaamde Do’s en Don’ts die ik bij alle situaties terug zie komen. Daarom deel ik hieronder zeven tips met je, die jou kunnen helpen om je geliefde bij te staan in zijn laatste uren.

1. Vermijd harde geluiden.

De zintuigen van een mens in de laatste levensfase worden heel scherp en gevoelig. Dat geldt voor alle zintuigen, dus ook voor het gehoor. Zelfs als iemand tijdens zijn leven slechthorend is geweest en misschien hoorapparaatjes gebruikte, mag je er tijdens de laatste uren vanuit gaan dat alle aardse ‘sluiertjes’ die het gehoor blokkeerden worden opgetild en het gehoor zelfs beter wordt dan het ooit is geweest. Wetende dat het stervensproces aandacht, concentratie en energie vraagt is het dan ook aan te raden om harde geluiden te vermijden. Het is prima om muziek te draaien waar iemand van heeft gehouden, maar zorg ervoor dat het geluid meer als achtergrondmuziek klinkt. Voor diegenen die al eens zijn bevallen of bij een bevalling aanwezig zijn geweest; denk eens terug aan hoe dat voor jou was en waar de moeder behoefte aan had tijdens de bevalling. Persoonlijk had ik behoefte aan rust, stilte en zo min mogelijk ‘gedoe’ om me heen, omdat het hele geboorteproces mijn volledige aandacht en concentratie vroeg. Daar kon ik geen afleiding, zoals bijvoorbeeld harde geluiden, bij gebruiken. Bij een overlijdensproces is dit net zo. Praat zacht, draai zachte muziek indien gewenst en heb de moed om het ook met enige regelmaat volledig stil te laten zijn.

2. Bespreek ‘moeilijke’ onderwerpen buiten de kamer waar jouw geliefde verblijft.

Zoals ik hierboven al beschrijf worden de zintuigen in de laatste uren heel scherp en alert. Ik heb me laten vertellen dat er zelfs wetenschappelijk bewijs is dat het gehoor pas als allerlaatste wegvalt. Persoonlijk heb ik in de praktijk meer dan genoeg bewijs hiervoor gezien, zelfs bij dementerenden en mensen die de laatste jaren absoluut slechthorend waren. Ik ga er dan ook altijd vanuit dat mensen mij tot het laatste moment kunnen horen. Sterker nog; persoonlijk blijf ik ook met mensen praten na hun overlijden en vertel ik ze bijvoorbeeld ook tijdens het verzorgen nog wat ik ga doen. Dat klinkt voor sommigen van jullie misschien heel gek, maar voor mij klopt het gewoon en voelt het goed. Maar dat terzijde… Waar ik je vooral bewust van wil maken is, dat je dus heel bewust moet omgaan met wat je wel en niet aan het bed van jouw geliefde bespreekt. Hoewel ik ieder mens een rustig en vredig sterfbed gun, zie ik ook in de praktijk dat dit niet altijd het geval is. Ik kom het met enige regelmaat tegen dat familieruzies aan een sterfbed gewoon doorgaan, dat discussies worden gevoerd en dat de spanning in de ruimte te snijden is. Maar ook als de energie wel rustig is, worden er met regelmaat gesprekken over de uitvaart, begraven en/of cremeren en de erfenis besproken terwijl de persoon waar het om gaat nog leeft. Hoewel ik me heel goed kan voorstellen dat er zaken besproken moeten worden, en dit op zich ook geen probleem hoeft te zijn, is het wel goed om dit in een andere ruimte te doen dan de kamer van jouw geliefde. Gun hem de rust en ruimte die hij nodig heeft om te sterven en bespreek alle andere meer of minder belangrijke zaken op een andere plek.

3. Laat verlichting zoveel mogelijk gedimd branden.

Net zoals het gehoor scherper wordt, komt ook het licht veel feller ‘binnen’, ook als ogen gesloten zijn. Stel jezelf maar eens voor de je midden in de nacht in een diepe slaap ligt en iemand plots 10 schijnwerpers op jou laat schijnen. Dit is waarschijnlijk nog nooit echt gebeurd, maar je kunt je er wel iets bij voorstellen denk ik. Je schrikt je waarschijnlijk te pletter en alle rust die je had in de slaap zijn in één klap verdwenen. Onrust giert door je lijf en daarna kun je de slaap niet meer vatten. Dat is precies de reden waarom je het licht zoveel mogelijk gedimd wilt laten branden op de kamer van een stervende. In plaats van het grote licht aan het plafond is het prettiger om een paar schemerlampen neer te zetten. Naast het feit dat dit minder fel schijnt, zet je er ook een andere energie meer neer in de kamer. En die energie kun je misschien niet zien met je ogen, maar wel voelen in je lijf. Je zet een sfeer neer van geborgenheid, veiligheid, zachtheid, rust, kalmte, of hoe jij het dan ook ervaart. Het draagt in ieder geval bij aan het creëren van een fijne sfeer voor jouw geliefde en de mensen die ernaast staan. En ontkom je er echt niet aan dat het grote licht af en toe toch aan moet, bijvoorbeeld tijdens verzorgingsmomenten? Zeg dan eerst aan de persoon in het bed wat er gaat gebeuren, vertel dat het licht aan gaat en waarom. Zelfs als hij niet meer reageert, kan hij je wel horen en is het fijn om te weten wat er gaat gebeuren. Je geeft iemand het gevoel dat hij er wel nog toe doet en waardevol is. Dat is heel belangrijk, tijdens je hele leven en zeker in de laatste uren!

4. Gebruik fijne geuren.

Voor wie ervan houdt kan het heel fijn zijn om te werken met etherische oliën. Naast de sfeer die je ermee kunt neerzetten, zijn er ook specifieke oliën die kunnen helpen om vervelende geurtjes weg te krijgen. Heb je niks met etherische oliën, maar wel met geurtjes? Dan is het misschien fijn om de favoriete parfum van jouw geliefde te gebruiken en bijvoorbeeld op de dekens te sprayen. Of op een zakdoekje en dit bij het kussen te leggen. Let wel; ook hier geldt dat subtiel gebruik belangrijk is! Net zoals alle andere zintuigen wordt ook de reuk scherper, dus ook geurtjes worden al snel teveel. Houdt hier rekening mee in het gebruik!

5. Maak voorzichtig en zachtjes huidcontact.

In een eerdere blog schreef ik al eens dat huidcontact, de hand vasthouden, vaak een behoefte is van de naasten in de laatste levensfase. Aanraken nu het nog kan, laten voelen dat je er bent en op die manier nog contact kunnen hebben, kan heel belangrijk zijn als je jouw geliefde op korte termijn los moet gaan laten. Het is een emotioneel proces waar ieder individu op zijn eigen manier doorheen gaat. Het vasthouden van de hand kan dan een soort baken van troost zijn, de manier om zo dicht mogelijk bij jouw geliefde te zijn zolang het nog kan. Energetisch gezien is er echter ook een andere kant; het vasthouden van de hand kan het voor jouw geliefde op een onbewust niveau ook moeilijker maken om los te laten. Door zijn hand vast te houden, houdt je hem als het ware ook energetisch vast, waardoor de overgang van dit leven naar ‘Thuis’ een moeizamer proces kan zijn.
Gelukkig is er wel een manier om aan iedereen tegemoet te komen! Je kunt elkaars hand aanraken, zonder de ander vast te houden. In plaats van dat jij de hand van jouw geliefde vasthoudt (fysiek én energetisch), leg je jouw hand onder de zijne. Op die manier heeft de ziel de regie; hij kan jouw aanwezigheid voelen en kan tegelijkertijd zelf bepalen wanneer hij klaar is om los te laten.

6. Heb aandacht voor en geef ruimte aan jouw eigen emoties.

Zelfs als je al vaker een overlijden hebt meegemaakt, ontkom je er niet aan dat zo’n proces ook iets bij jou doet. Het afscheid nemen van iemand die je lief is raakt je, haalt emoties naar boven die je liever niet zou willen voelen. Hoewel het begrijpelijk is dat je jouw emoties op sommige momenten even moet ‘parkeren’, is het voor jouw eigen rouwproces wel van groot belang dat ze op een bepaald moment ook de ruimte krijgen. Heb dus aandacht voor jouw eigen emoties en erken ze. Het kan een enorme opluchting zijn om je af en toe volledig te laten gaan en je over te geven aan een huilbui. Dat doe je misschien liever niet in bijzijn van anderen, maar als je in je eentje bent en je raakt overspoeld door tranen; laat ze dan vooral komen en geef je eraan over! Ik garandeer je dat dit in mijn ervaring niet langer dan een paar minuten duurt. Het kan je een enorm gevoel van opluchting geven, waardoor er een nieuwe vorm van helderheid kan ontstaan. En in die nieuwe energie is dan weer plaats voor andere emoties, of ontstaat er juist een nieuwe kracht om verder te gaan. Het kan best eng zijn om hieraan toe te geven. Je hoofd gaat zich ermee bemoeien en er ongetwijfeld een of meerdere oordelen aan hangen. Laat je daardoor niet van de wijs brengen en geef je over aan je gevoel. En mocht dat toch te lastig voor je zijn? Zoek dan hulp bij iemand die je vertrouwt en die jou verder kan helpen. Je bent het waard! Jij moet namelijk verder nadat je straks voorgoed afscheid hebt genomen van je geliefde. En daarvoor is het nodig om ook ruimte te geven aan jouw eigen gevoelens en behoeftes.

7. Blijf in contact met jouw geliefde, ook als hij niet meer terug kan reageren.

Tot slot wil ik je op deze plek nogmaals bewust maken van het feit dat jouw geliefde je tot het laatste moment kan horen. Als het niet bewust is, dan in ieder geval op het niveau van onderbewustzijn. Blijf dus met hem praten, zeg wat je nog te zeggen hebt. Kom je de kamer binnen? Vertel dat je er bent! Haal mooie, fijne, hilarische herinneringen op en vertel wat jouw geliefde voor je heeft betekend. Misschien wil je hem nog ergens voor vergeven, of zelf nog ergens sorry voor zeggen. Het kan allemaal, niets is gek. Ga je na je bezoek weer weg? Laat het jouw geliefde weten en zeg even gedag. Ben je in je eentje aan het waken en blijf je slapen? Vertel het even, laat weten dat je blijft en zeg het ook wanneer je zelf even gaat slapen. Je kunt alles nog zeggen wat je kwijt wilt. Als je geliefde wel nog bij kennis is kun je samen de mooiste gesprekken voeren en bewust afscheid nemen. Als je geliefde in slaap is, bijvoorbeeld door palliatieve sedatie, spreek dan vanuit je hart en misschien krijg je onbewust toch nog een reactie. Bijvoorbeeld doordat je plots een rilling door je lijf voelt gaan, of dat je geliefde nog even in je hand knijpt of met zijn handen of benen beweegt. Doe het op een zachte, rustige toon, en vertrouw erop dat jouw boodschap aan is gekomen.